Nhà văn - Nhà Báo - Bùi Quang Thanh

ĐỜI CÁCH MẠNG

14:25, 24/03/2021bqtTác phẩm báo chí
(0 Đánh giá)
Hồi ký

KØ niÖm 75 n¨m X« ViÕt NghÖ TÜnh (12/9/1930 – 12/9/2005)

 

§êi c¸ch m¹ng

 

T«i cã thªm nghÒ phã cèi tõ n¨m 1924, khi vî chång t«i ra ë riªng trong ng«i nhµ tranh tr¸t v¸ch ®Êt dùng mÐ v­ên ng­êi chó bªn vî, vËt lén nghÒ xay x¸o còng kiÕm ®ñ ¨n. ThÊy d©n chî Voi xay thãc b»ng cèi tre cæ lç n¨ng suÊt rÊt thÊp mµ l¹i nÆng nÒ vÊt v¶, t«i chÕ ra chiÕc cèi c¶i tiÕn hai tÇng chØ xay mét lÇn lµ chÎ hÕt thãc, l¹i rÊt nhanh vµ nhÑ. Ng­êi hµng chî hµng tæng kÐo ®Õn tham quan vµ ®Æt hµng kh¸ ®«ng, t«i chuyÓn sang lµm cèi xay b¸n cho bµn d©n quanh ®ã. Cã mét anh gi¸o d¹y ë tr­êng TuÇn T­îng nghØ trä ë nhµ anh Lª Ngäc TriÖm bªn c¹nh nhµ t«i th­êng lui tíi ®äc th¬, bµn chuyÖn thêi thÕ víi t«i. L©u dÇn thµnh th©n quen, t«i biÕt ®­îc TrÇn Cao Trùc (tªn ng­êi gi¸o viªn Êy) cã t­ t­ëng ph¶n ®Õ, thÕ lµ chóng t«i ý hîp t©m ®ång. Anh Trùc thØnh tho¶ng ra ngoµi thÞ x· Hµ TÜnh, khi vÒ th­êng mang theo b¸o “TiÕng D©n” cho t«i ®äc. Råi anh Trùc bµn víi t«i më líp häc ch÷ quèc ng÷ cho bµ con bÇn cè n«ng trong x·. T«i tæ chøc ®­îc mét líp häc gåm m­êi mÊy ng­êi nghÌo lµm thuª cho ®Þa chñ, mçi ®ªm chØ d¹y ®­îc  mét vµi tiÕng v× hä ph¶i lµm quÇn quËt tõ s¸ng ®Õn khuya míi ®­îc nghØ. Trong vµi tiÕng ®ã, chóng t«i võa d¹y ch÷ quèc ng÷ võa tuyªn truyÒn gi¸c ngé hä vµ ®äc b¸o “TiÕng D©n” cho hä nghe. Sau gÇn 2 n¨m, hÇu hÕt hä biÕt ®äc biÕt viÕt vµ h¨ng h¸i vËn ®éng ng­êi kh¸c häc ch÷, nghe b¸o. Kú nghØ hÌ n¨m 1927, anh TrÇn Cao Trùc ®i häc hÌ ngoµi thÞ x· vµ trong thêi gian ®ã ®­îc kÕt n¹p vµo §¶ng T©n ViÖt. Kho¶ng th¸ng 8/1927, anh vÒ Voi vµ b¶o ®· giíi thiÖu t«i vµo §¶ng. Anh Trùc dÉn t«i lÆn léi ra Can Léc gÆp mét sè ®ång chÝ l·nh ®¹o T©n ViÖt §¶ng vµ t¹i cÇu chî Nhe, t«i ®­îc kÕt n¹p vµo T©n ViÖt. Chi bé §¶ng ®Çu tiªn ë khu vùc Kú Anh cã ba ng­êi: TrÇn Cao Trùc, t«i vµ Phan C«ng BÝch (ng­êi Kú Ch©u), t«i lµ BÝ th­ chi bé. T«i vËn ®éng nh÷ng ng­êi tÝch cùc trong sè ng­êi häc ch÷ lËp ra héi “¸i h÷u”, bÒ ngoµi gäi lµ b¹n gÆt cÊy ®Ó t­¬ng trî, gióp ®ì nhau vµ tËp hîp tæ chøc.

Th¸ng 3 n¨m 1930, ®ång chÝ TrÇn H­ng, mét §¶ng viªn T©n ViÖt vµo t×m t«i t¹i nhµ. Anh cho t«i biÕt c¸c tæ chøc c¸ch m¹ng ®· hîp l¹i thµnh mét §¶ng thèng nhÊt lÊy tªn §¶ng Céng s¶n ViÖt Nam. §ång chÝ TrÇn H­ng thay mÆt §¶ng bé Hµ TÜnh kÕt n¹p t«i vµo §¶ng vµ giao cho t«i nhiÖm vô ph¸t triÓn §¶ng trong vïng Nam Hµ TÜnh. T«i ®· giíi thiÖu c¸c ®¶ng viªn §¶ng T©n ViÖt cò nh­ NguyÔn TiÕn Liªn, NguyÔn Träng B×nh ë lµng DÞ NËu vµo §¶ng vµ chóng t«i lËp thµnh chi bé §¶ng ®Çu tiªn ë ®©y. Xø Voi - m¶nh ®Êt ®«ng ng­êi vµ cã truyÒn thèng c¸ch m¹ng quËt c­êng qu¶ lµ n¬i ­¬m nh÷ng h¹t gièng ®á cña c¸ch m¹ng. ChØ trong vµi th¸ng, tõ cuèi th¸ng 3 ®Õn th¸ng 5 n¨m 1930, ë ®©y ®· cã ®Õn 7 chi bé §¶ng ra ®êi vµ ®i vµo ho¹t ®éng r¸o riÕt, chuÈn bÞ cho cuéc tæng tËp d­ît giµnh chÝnh quyÒn vµ thµnh lËp X« ViÕt sau ®ã kh«ng l©u...

Thùc hiÖn chñ tr­¬ng cña TØnh ñy l©m thêi vÒ ho¹t ®éng kû niÖm ngµy Quèc tÕ Lao ®éng 1/5/1930, c¸c chi bé §¶ng tæ chøc c¾m cê bóa liÒm, r¶i truyÒn ®¬n kªu gäi ®Êu tranh trªn toµn ®Þa bµn huyÖn Kú Anh. LÇn ®Çu tiªn chøng kiÕn c¶nh l¸ cê ®á bóa liÒm phÊp phíi tung bay trªn nÒn trêi quª h­¬ng ë c¸c ®iÓm cao: §éng TuÇn, Côp Cäi, Bµn §é, Nói Voi... quÇn chóng nh©n d©n v« cïng phÊn chÊn. Bän hµo lý vµ chÝnh quyÒn së t¹i th× hoang mang lo sî.

Sau cuéc biÓu t×nh lín trë thµnh b¹o ®éng c­íp huyÖn ®­êng Kú Anh ngµy 9/9/1930 lµ nh÷ng ngµy chèng khñng bè tr¾ng cña ®Þch. Trong n¨m, s¸u ngµy liÒn, trêi Kú Anh nh­ sËp xuèng v× m­a lò. §o¸n biÕt ®­îc ý ®å ph¶n øng cña bän T©y vµ chÝnh quyÒn b¶o hé, HuyÖn ñy Kú Anh triÖu tËp cuéc häp bÊt th­êng ë Kú Giang vµ v¹ch kÕ ho¹ch ®èi phã víi ®Þch t×nh. T«i ®­îc cö ®i dù §¹i héi §¶ng bé tØnh t¹i Phï ViÖt vµ ®­îc bÇu vµo Ban chÊp hµnh TØnh §¶ng bé, ®­îc ph©n c«ng phô tr¸ch khèi phô n÷ - binh vËn.  §ång chÝ Kim §¬n (tøc NguyÔn Ch©u, cßn cã bÝ danh lµ ThiÕp) - BÝ th­ tØnh ñy- b¶o t«i vÒ nhµ thu xÕp c«ng viÖc ®Ó tho¸t li ho¹t ®éng. Dï ch­a biÕt sÏ ®­îc nhËn c«ng t¸c g× vµ ®i ®©u nh­ng t«i vÉn nhanh chãng chÊp hµnh chØ thÞ, véi v· trë vÒ Xø Voi.

Tèi Êy vÒ ®Õn nhµ, qua vî kÓ l¹i t«i biÕt ®­îc kh«ng khÝ nghiªm träng nÆng nÒ ë vïng B¾c Kú Anh sau nh÷ng ngµy b¹o ®éng. Bän ®Þch ®ang r¸o riÕt truy lïng c¸c c¸n bé cèt c¸n, c¸c c¬ së §¶ng... Vî t«i giôc t«i ®i ngay ngµy mai ®Ó ®Ò phßng bän chóng ®¸nh h¬i thÊy. S¸u giê s¸ng h«m sau, mét to¸n lÝnh khè xanh gåm 25 tªn do th»ng QuyÒn Cu, th»ng §éi Th­îc vµ th»ng T©y ®ån tr­ëng huyÖn Kú Anh lµ Xanh rª L¨ng Ca chØ huy bao v©y tóp lÒu tranh v¸ch ®Êt cña t«i. Bän lÝnh bÎ tr¸i hai tay t«i ra sau l­ng, trãi chÆt råi l«i ra s©n. Th»ng T©y ®Êm ®¸ mï trêi, t«i l¨n lén gi÷a s©n, gi÷a n­íc bïn giã l¹nh víi bé quÇn ¸o céc, mÆt mµy th©n thÓ tÝm bÇm x¬ x¸c v× mòi giµy ®inh. Th»ng §éi Th­îc cÇm tãc t«i l«i dËy cho th»ng T©y ®¸nh, gÇn th× nã ®Êm, xa th× nã ®¸ råi bän chóng xóm nhau vµo l«i t«i ra xe « t«. Trong xe ®· cã hai quÇn chóng c¶m t×nh cña ta lµ Phïng Ph­¬ng vµ Träng BÝch bÞ b¾t trãi ë ®ã tõ lóc nµo ®ang ngåi khãc thót thÝt. T«i b¶o hä: “Khãc lµm chi, bän chóng cã th­¬ng chi ta mµ khãc!” Th»ng §éi Th­îc nghe ®­îc, nã nhµo tíi ®Êm ®¸ t«i t¬i t¶ råi nã l«i lªn xe. T«i võa b­íc ch©n tíi mÐp sµn xe, ®ang lãng ngãng th× bÞ nã ®¹p tiÕp mét c¸i ng· vËp ®Çu vµo gãc thµnh xe, m¸u ®Çu trµn lªnh l¸ng. Tôi lÝnh vµ th»ng T©y vµo lµng b¾t thªm ®­îc hai ®ång chÝ Cao DuyÖt vµ NguyÔn Träng B×nh, th»ng QuyÒn Cu b¾t ®­îc ®ång chÝ Kh©m... ai nÊy mÆt mµy ®Òu bÇm dËp v× bÞ chóng ®¸nh ®Ëp.

C¶ 6 chóng t«i bÞ chë vÒ huyÖn lÞ Kú Anh, chóng b¾t quú gi÷a s©n lè nhè sái ®¸ vµ tiÕp tôc ®¸nh ®Êm. §Õn chiÒu, th»ng Xanh rª L¨ng Ca tíi, nã b¾t gi¶i vµo trong lao, quú xuèng, óp mÆt vµo t­êng råi gäi cu Gi¸o Dinh CÇu tíi nhËn mÆt b»ng c¸ch tóm tãc bÎ ngöa mÆt lªn cho cu Gi¸o xem råi nã vËp m¹nh vµo t­êng g¹ch lµm cho ai nÊy ®Òu søt ®Çu, s­ng tr¸n. §Õn ®ªm, bän lÝnh b¾t c¶ 6 ng­êi n»m ngöa gi÷a nÒn nhµ bïn lÇy lÐp nhÐp v× trËn lôt võa qua, råi chóng lÊy v¸n l¸t lªn trªn ng­êi chóng t«i, mÊy th»ng lÝnh g¸c n»m ®Ì lªn v¸n. Võa ®ãi, võa l¹nh l¹i bÞ søc nÆng cña mÊy th»ng khè lôc ®Ì lªn, s¸u chóng t«i ch¼ng ai cùa quËy næi suèt mét ®ªm rßng. Sang ngµy sau l¹i tiÕp tôc bÞ däa n¹t, ®¸nh ®Ëp, nhÞn ®ãi... cø nh­ thÕ trong h¬n nöa th¸ng trêi.

Mét chiÒu th¸ng 10/1930, chóng ®Èy t«i vµ nhiÒu ng­êi n÷a lªn xe chë ra Hµ TÜnh, råi qua ®Ò lao Vinh, nhµ tï Qu¶ng TrÞ, Lao B¶o, §¾k Min, Ban Mª Thuét... L¹i tra tÊn, h¨m däa, cùc h×nh vµ ®ãi rÐt, l¹i tiÕp tôc chÞu ®ùng ®Ó ®Êu tranh. B¾t ®Çu tõ ®©y lµ mét qu·ng ®êi d»ng dÆc 15 n¨m tï ®µy, qu¶n thóc, häc tËp vµ tr­ëng thµnh trong lß löa c¸ch m¹ng cña t«i vµ cña biÕt bao ®ång chÝ, bao ng­êi con cña X« ViÕt NghÖ TÜnh ®au th­¬ng mµ kiªn c­êng bÊt khuÊt.

                                 Quang Thanh

(Ghi theo l­u bót cña cô Bïi ThÞ - L·o thµnh c¸ch m¹ng)